نوع مقاله : مقاله پژوهشی

نویسندگان

• محمد شریف زاده لاری ¹
• حسین داوودی ²

¹ دانش‌جوی دکتری حقوق خصوصی، دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه خوارزمی.

² استادیار رشتۀ حقوق خصوصی، دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی، دانشگاه خوارزمی.

چکیده

این مقاله با هدف پرکردن خلأ نظری در تحلیل و ارزیابی تصمیمات قضایی و شبه‌قضایی، چارچوب تحلیلی مبتنی بر معیار «نوع و میزان اختیار تصمیم‌گیر» ارائه می‌دهد. محور اصلی، تقسیم‌بندی این تصمیمات به دو گونۀ اساسی «صلاح‌دیدی» و «حقوقی» است. با اتخاذ روش توصیفی-تحلیلی و رویکرد تطبیقی، این پژوهش نشان می‌دهد که الزام به استدلال و معیارهای کافی‌بودن آن در این دوگونه یکسان نیست و باید متناسب با ماهیت ذاتی هرکدام تنظیم گردد. یافته‌ها حاکی از آن است که تصمیمات صلاح‌دیدی (مانند نصب قیم) بر ارزیابی مصلحت‌جویانه استوار بوده و استدلال در آن‌ها باید معطوف به توجیه این مصلحت‌سنجی با اتکّا به مستندات واقعی و کارشناسی باشد. در مقابل، تصمیمات حقوقی خود به دو زیرگونه تقسیم می‌شوند: تصمیمات «اعمال فنّی قانون» که نیازمند تفسیر کنترل‌شده و استناد به قوانین هستند، و تصمیمات «با جهات قانونی معیّن» که ماهیت اجرایی داشته و استدلال در آنها صرفاً به اشاره به مادّۀ قانونی محدود می‌شود. مطالعۀ تطبیقی اصل تناسب در نظام‌هایی مانند ایالات متحده و اتحادیّۀ اروپا مؤیّد این تقسیم‌بندی و لزوم تفاوت در معیار استدلال‌نویسی است. کاربست این چارچوب دوگانه می‌تواند معیاری واقع‌بینانه برای نظارت قضایی مراجع عالی فراهم آورده و به ارتقای کیفیّت استدلال‌نویسی و تحقق دادرسی منصفانه بینجامد.

کلیدواژه‌ها

• تصمیمات قضایی
• صلاح‌دید قضایی
• تفسیر قانون
• کافی‌بودن استدلال
• استناد قانونی
• مطالعه تطبیقی
• نظام حقوقی ایران

موضوعات

• حقوق خصوصی

عنوان مقاله [English]

A Framework for the Typology of Judicial Decisions: The "Discretionary–Legal" Dichotomy and the Analysis of Reasoning Criteria Within It

نویسندگان [English]

• Mohammad Sharifzadeh Lari ¹
• Hosein Davoodi ²

¹ PhD Student in Private Law, Faculty of Law and Political Science, Kharazmi University, Tehran, Iran.

² Assistant Prof. Faculty of Law and Political Science, Kharazmi University, Tehran, Iran.

چکیده [English]

This article introduces a analytical framework for classifying judicial and quasi-judicial decisions. The framework is centered on the criterion of "the type and extent of the decision-maker's authority," leading to a fundamental dichotomy between "discretionary" and "legal" decisions. Employing a descriptive-analytical method and a comparative approach, the study demonstrates that the obligation to provide reasoning and the criteria for its sufficiency are not uniform across these two types and must be tailored to their inherent nature. The findings indicate that discretionary decisions are based on a merits-based assessment, and their reasoning must focus on justifying this assessment by relying on factual and expert evidence. In contrast, legal decisions are subdivided into two categories: decisions involving the "technical application of law," which require controlled interpretation and reference to statutes, and decisions with "specified legal grounds," which are executive in nature, requiring merely a citation of the relevant legal provision. A comparative study of the principle of proportionality in systems supports this classification and the necessity for differentiated reasoning standards. The application of this dual framework can provide a realistic criterion for higher judicial oversight and contribute to enhancing the quality of judicial reasoning and the realization of fair proceedings.

کلیدواژه‌ها [English]

• Judicial Decisions
• Judicial Discretion
• Legal Interpretation
• Sufficiency of Reasoning
• Legal Citation
• Comparative Study
• Iranian Legal System