نوع مقاله : مقاله پژوهشی
نویسندگان
1 استاد گروه حقوق خصوصی، دانشکدۀ حقوق دانشگاه علوم قضایی تهران، ایران
2 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی، دانشکدۀ حقوق دانشگاه علوم قضایی تهران، ایران.
چکیده
با افزایش روزافزون حوادث رانندگی، تفکیک میان زیاندیدگان و محروم ساختن رانندۀ مسبب حادثه از حمایتهای قانونی، از منظر عدالت اجتماعی و توزیعی، منطقی بهنظر نمیرسد. از همین رو، بند (ب) مادۀ ۱۱۵ قانون برنامۀ پنجسالۀ پنجم توسعه مصوب 1389[1] برای نخستینبار پوشش بیمهای رانندۀ مسبب حادثه را به رسمیت شناخت و مورد حمایت قرار داد. در ادامه، قانون بیمۀ اجباری خسارات واردشده به شخص ثالث براثر حوادث ناشی از وسایل نقلیه مصوب ۱۳۹۵، بیمۀ حوادث راننده را بهصورت الزامی برقرار کرد. نظام جبران خسارت راننده مسبب حادثه بر پایۀ مصالح منطقی، اجتماعی و اقتصادی بنا شده است. بااینحال، تفسیر موسّع یا مضیّق از دامنۀ مسئولیت بیمهگر در قبال رانندۀ مسبب حادثه، میتواند امنیت حقوقی و تعادل مالی این نهاد حمایتی را مختل سازد و کارایی صنعت بیمه را کاهش دهد. پرسش اصلی مقاله آن است که دامنۀ مسئولیت بیمهگر در قبال خسارات بدنی رانندۀ مسبب حادثه تا چه اندازه است؟ این پژوهش با تحلیل آراء قضایی نتیجه میگیرد که هدف قانون بیمۀ اجباری ۱۳۹۵، جبران خسارت رانندۀ مسبب حادثه بهعنوان زیاندیده و تقویت نظام حمایتی جمعی است.
کلیدواژهها
موضوعات
عنوان مقاله [English]
The Challenges of Compensation of Faulting Drivers with Emphasis on Judicial Judgment
نویسندگان [English]
- hmyon mafi 1
- vahid Ahmadvand 2
1 Professor, Department of Private Law, Faculty of Law, University of Judicial Sciences, Tehran, Iran
2 Ph.D. student in Private Law, Faculty of Law, University of Judicial Sciences, Tehran, Iran
چکیده [English]
The growing number of traffic accidents in recent decades has significantly increased the number of individuals affected by such incidents, both as direct victims and as at-fault drivers. Traditional legal and insurance frameworks in Iran, as in many jurisdictions, have long excluded the at-fault driver from the scope of compensation, treating them as the culpable party rather than as a potential victim. From the standpoint of social and distributive justice, however, this exclusion appears illogical and inconsistent with the principles of equality and social solidarity. The central purpose of this study is to examine the legal foundation, scope, and limitations of the insurer’s liability for bodily injuries sustained by the at-fault driver under Iranian law. In particular, the research investigates whether the Law on Mandatory Insurance of Losses Incurred on Third Parties Resulting from Motor Vehicle Accidents (2016) effectively transformed the position of the at-fault driver from a liable party into a protected insured person within a collective compensation system.
Methodology:
This research adopts a qualitative and analytical-legal approach, employing both descriptive and doctrinal methods. First, it reviews the historical evolution of Iranian legislation concerning compulsory motor vehicle insurance and examines how the coverage of the at-fault driver has emerged within the broader framework of social protection law. Second, the study conducts a comparative analysis of relevant legal instruments, including paragraph (b) of Article 115 of the Fifth Five-Year Development Plan Act (2010), which first introduced the concept of insurance coverage for at-fault drivers. The research also explores the interpretive challenges posed by the 2016 Insurance Law, particularly concerning the meaning and limits of the insurer’s obligation: Judicial decisions issued by Iranian courts, especially appellate rulings interpreting Articles 3, 4, and 6 of the 2016 Act, are systematically analyzed to identify prevailing judicial trends. The methodology combines statutory interpretation, case law analysis, and theoretical reasoning to evaluate the extent of the insurer’s liability toward the at-fault driver. Additionally, the study employs principles of economic analysis of law to assess the broader social and financial implications of extending insurance coverage to at-fault drivers.
Findings:
The analysis reveals that the Iranian legislature has gradually shifted from a purely fault-based liability system to a more solidarity-oriented compensatory framework. Paragraph (b) of Article 115 of the Fifth Five-Year Development Plan Act (2010) was the first legal step toward recognizing the at-fault driver as a potential beneficiary of insurance protection. This policy was later solidified by the Law on Mandatory Insurance of 2016, which explicitly mandated that all motor vehicle insurance policies include personal accident coverage for the driver at fault.
However, judicial interpretation of the scope of this coverage has not been entirely consistent. Some courts have adopted a restrictive interpretation, limiting the insurer’s liability to the precise terms stipulated in the insurance policy, arguing that extending coverage beyond explicit contractual limits may destabilize the insurance market. Conversely, other courts have taken a broad and purposive approach, interpreting the law in light of its social protection objectives, thereby affirming the insurer’s liability even in cases of partial or contributory fault.
From the perspective of policy analysis, the inclusion of the at-fault driver within the framework of compulsory insurance serves multiple social and economic functions: it prevents uncompensated injuries, reduces reliance on public welfare resources, and enhances public trust in the insurance system. Nonetheless, such expansion also raises concerns regarding moral hazard, potential premium inflation, and the financial equilibrium of insurers.
Innovation and Contribution:
The innovative aspect of this study lies in its integrative analysis of statutory provisions, judicial rulings, and theoretical justifications related to the insurance coverage of at-fault drivers in Iran. Unlike prior research that has either focused solely on the doctrinal dimensions or on the economic rationale of insurance, this paper bridges both perspectives to provide a comprehensive understanding of the insurer’s liability.
Furthermore, the study introduces a balanced interpretive model that reconciles social justice considerations with the economic sustainability of the insurance industry. It argues that the insurer’s liability should be neither strictly limited to contractual wording nor unboundedly expansive; instead, it must be interpreted in harmony with the social protection goals of the 2016 Insurance Law. This model contributes to ongoing debates in Iranian legal scholarship concerning the boundaries of social insurance and the role of private insurers in public welfare mechanisms.
Conclusion:
The research concludes that the inclusion of at-fault drivers within the scope of compulsory insurance reflects a paradigm shift in Iranian legal policy—from an individualistic, fault-based model toward a collective and solidarity-based system of risk distribution. The Law on Mandatory Insurance of 2016 aims to treat the at-fault driver as a secondary victim deserving of protection rather than exclusion. Nevertheless, the stability and effectiveness of this legal framework depend on adopting a measured interpretation of the insurer’s obligations—one that maintains the financial integrity of insurance institutions while ensuring comprehensive victim compensation.
In summary, the insurer’s liability for bodily injuries sustained by at-fault drivers should be interpreted in light of three guiding principles: (1) the principle of social solidarity, which supports collective risk sharing; (2) the principle of legal security, which requires predictable and stable insurance obligations; and (3) the principle of economic efficiency, which preserves the financial sustainability of the insurance system.
Through this balanced approach, Iranian law can achieve a fair equilibrium between justice for victims and the economic viability of insurers, thereby promoting a more coherent and humane system of compensation for all participants in road traffic accidents.
کلیدواژهها [English]
- driver
- at-fault driver
- damage
- insurer’s liability
ـ بابایی، ایرج ، حقوق بیمه ویراست 3، چاپ 18، (تهران: انتشارات سمت، 1401).
ـ بهرامی احمدی، حمید، مسئولیت مدنی، چاپ نخست، (تهران: میزان، 1388).
ـ خدابخشی،عبدالله، حقوق بیمه و مسئولیت مدنی، جلد دوم، چاپ سوم، (تهران: انتشارات جنگل، 1396).
ـ رهپیک،حسن، حقوق مسئولیت مدنی و جبرانها، چاپ سوم، (تهران: انتشارات خرسندی، 1395).
ـ صادقی مقدم، محمد حسن و شکوهی زاده، رضا، حقوق بیمه،جلد اول،چاپ دوم، (تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1392).
ـ صفایی، سید حسین، مبانی و اصول مسئولیت مدنی حوادث خودرو، چاپ اول، (تهران: انتشارات علمی کالج، 1391).
ـ کاتوزیان، ناصر، جنیدی لعیا، غمامی مجید، مسئولیت مدنی ناشی از حوادث رانندگی،چاپ سوم، (تهران: مؤسسۀ انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، 1386).
ـ کاتوزیان ناصر و ایزانلو، محسن، الزامهای خارج از قرارداد، جلد سوم، چاپ نخست، (تهران:گنج دانش، 1397).
مقاله
ـ ابهری، حمید ؛ قربانی جویباری، محمد، «مسئولیت صندوق تأمین خسارتهای بدنی وارد بر راننده مسبب حادثه»، مجلۀ پژوهشنامۀ بیمه، سال 1397، دورۀ چهارم.
ـ احمدی،خلیل، «مهمترین نوآوریهای قانون بیمه اجباری خسارات وارد شده به شخص ثالث در اثر حوادث ناشی از وسایل نقلیه»، سال 1395، پژوهشنامۀ بیمه، سال 1396، سال سی و دوم، شمارۀ سه.
ـ افکار، حمید، «شناسایی امکان و منبع جبران خسارت راننده مسبب حادثه قبل و بعد از تصویب قانون بیمه اجباری مصوب 1395»، دو فصلنامۀ دانشنامۀ حقوق اقتصادی،سال 29، 1401،دورۀ جدید.
ـ بادینی، حسن؛ اسلامی فارسانی، علی، «صندوق تأمین خسارتهای بدنی ؛ ترسیم وضع موجود و چشمانداز آینده»، مجلۀ تحقیقات حقوقی، سال1393،دورۀ هفدهم، شمارۀ 66.
ـ شمسی، جواد؛ سلطانی، میلاد، «مسئولیت بیمهگر در برابر راننده مسبب حادثه در قانون جدید بیمه اجباری»، پژوهشنامۀ بیمه، سال 1399، دورۀ سی و پنجم، شمارۀ دو.
ـ صفایی،سید حسین؛جواهر کلام، محمد مهدی، «شرایط و آثار قوه قاهره در اصلاحات قانون مدنی فرانسه مصوب 2016 و استفاده از آن برای رفع کاستیهای نظام حقوقی ایران»، فصلنامۀ پژوهش خصوصی، سال1401،دورۀ دهم، شمارۀ 39.
ـ فلاح خاریکی،مهدی، «تحلیلی بر مفهوم حادثه غیرمترقبه و اثر آن در قانون بیمه اجباری 1395»، فصلنامۀ پژوهش حقوق خصوصی، سال 1397،دورۀ هفتم، شمارۀ 25.
پایاننامه و رساله
ـ ایزانلو، محسن (1383 )، «نظام جبران خسارت در بیمه مسئولیت مدنی»، پایاننامه برای دریافت درجۀ دکتری حقوق خصوصی،تهران،دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی تهران.
ـ بهرامی پور،علی (1397 )، «تحلیل فقهی حقوقی جبران خسارات وارده به اشخاص ثالث از طریق صندوق تأمین خسارتهای بدنی با تاکید بر قانون 1395»، پایاننامه برای دریافت درجۀ کارشناسیارشد حقوق اسناد و قراردادهای تجاری،تهران،دانشگاه علوم قضایی و خدمات اداری.
ـ پودینه پیر، مریم (1395 )، «بررسی تحولات قانون بیمه اجباری خسارات وارد شده به شخص ثالث در اثر حوادث ناشی از وسایل نقلیه مصوب 1395»، پایاننامه برای دریافت درجۀ کارشناسیارشد حقوق خصوصی، مازندران، دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی مازندران
ـ خاکشور قرهسو، وحید (1396)، «نوآوریها و چالشهای قانون بیمه اجباری خسارات وارد شده به شخص ثالث در اثر حوادث ناشی از وسایل نقلیه مصوب 1395»، پایاننامه برای دریافت درجۀ کارشناسیارشد حقوق خصوصی، مشهد، دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی مشهد.
ـ فراهانی،احمد (1394)، «مسئولیت مدنی ناشی از سوانح وسائل نقلیه موتوری زمینی وبیمه آن با تأکید بر قانون بیمه اجباری و رویه قضایی»، پایاننامه برای دریافت درجۀ دکتری حقوق خصوصی، تهران، دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی دانشگاه خوارزمی.
ـ نادی، محمد تقی (1398 )، «نظام جبران خسارت راننده مسبب حادثه با تأکید بر رویه قضایی»، پایاننامه برای دریافت کارشناسی ارشد حقوق خصوصی، مشهد، دانشکدۀ حقوق و علوم سیاسی مشهد.
آراء قضایی:
ـ دادنامۀ شمارۀ 140368390002668747مورخ 30/02/1403 صادره از شعبۀ 80 تجدیدنظر استان تهران.
ـ دادنامۀ شمارۀ 9909970221701950 مورخ 28/8/1399 صادره از شعبۀ 17 دادگاه تجدیدنظر استان تهران.
ـ دادنامۀ شمارۀ 9509977575400642مورخ 25/5/1395 صادره از شعبۀ 4 دادگاه عمومی حقوقی مشهد.
ـ دادنامۀ شمارۀ 8809975121200663 مورخ 29/9/1388 صادره از شعبۀ 226 دادیاری دادسرای عمومی و انقلاب مشهد.
ـ دادنامۀ شمارۀ 9709977575400960 مورخ 20/8/1397 صادره از شعبۀ 4 دادگاه عمومی حقوقی مشهد.
ـ دادنامۀ شمارۀ 140068390004319356 مورخ31/3/1400صادره از شعبۀ 17 دادگاه عمومی حقوقی تهران.
ـ دادنامۀ شمارۀ 650331-1400 تاریخ 2/3/1401 صادره از شعبۀ 17 دادگاه عمومی حقوقی تهران.
ـ دادنامۀ شمارۀ 140168390015399032 مورخ 26/10/1401صادره از شعبۀ 33 دادگاه تجدیدنظر استان تهران.
ـ دادنامۀ شمارۀ 140068390009693132 مورخ 14/7/1400 صادره از شعبۀ 28 دادگاه تجدیدنظر استان تهران.
ـ دادنامۀ شماره99099805001084مورخ 30/7/99صادره از شعبۀ اول حقوقی شهرستان آبدانان.
ـ دادنامۀ شمارۀ 990998386404308209 مورخ 8/10/1399 صادره از شعبۀ پنجم دادگاه عمومی حقوقی شهرکرد.
ـ دادنامۀ شمارۀ 990998672509001475 مورخ 23/12/1399صادره از شعبۀ هفتم دادگاه عمومی حقوقی خرمآباد.
ـ دادنامۀ شمارۀ 140068390001166487 مورخ 05/02/1400 صادره از شعبۀ 23 دادگاه عمومی حقوقی تهران.
ـ دادنامۀ شمارۀ 140268390015802504 مورخ 19/10/1402 صادره از شعبۀ 15 دادگاه عمومی حقوقی تهران.
ـ دادنامۀ شمارۀ 9909970909800054 مورخ 24/01/1399 صادره از شعبۀ 43 دیوانعالی کشور.
ـ دادنامۀ شمارۀ 140032390000325473 مورخ 21/02/1400 صادره از شعبۀ هشتم دادگاه تجدیدنظر استان چهارمحال و بختیاری.
ـ دادنامۀ شمارۀ 140009970906010063 مورخ 19/02/1400 صادره از هیئت تخصصی کار، بیمه و تأمین اجتماعی دیوان عدالت اداری.
ـ دادنامۀ شمارۀ 14009970906010248 مورخ 9/4/1400 صادره از هیئت تخصصی کار، بیمه و تأمین اجتماعی دیوان عدالت اداری.
قوانین و مقررات
قانون اساسی
ـ قانون برنامۀ پنجساله پنجم توسعه جمهوری اسلامی ایران (۱۳۹۴ ـ ۱۳۹۰) مصوب15/10/.1389
ـ قانون بیمه اجباری مسئولیت مدنی دارندگان وسائل نقلیه موتوری زمینی در مقابل شخص ثالث مصوب 23/10/1347.
ـ قانون اصلاح قانون بیمه اجباری مسئولیت مدنی دارندگان وسائل نقلیه موتوری زمینی در مقابل شخص ثالث مصوب 16/04/1387.
ـ قانون بیمه اجباری خسارات وارد شده به شخص ثالث مصوب 1395.
ـ قانون مجازات اسلامی مصوب 1392.
ـ آییننامه اجرایی مادۀ (3) قانون بیمه اجباری خسارات وارد شده به شخص ثالث در اثر حوادث ناشی از وسایل نقلیه مصوب 28/4/1396 هیئت وزیران با اصلاحات تا 19/7/1396.
ـ آییننامه مدیریت ایمنی حمل و نقل و سوانح رانندگی مصوب 5/11/1400.
ـ آییننامه شمارۀ 67 مصوب 1390 و آخرین اصلاحات مصوب 19/12/1393.
References
Books
Babaei, I. (2022). Insurance Law (3rd ed., 18th print). Tehran: SAMT.
Bahrami Ahmadi, H. (2009). Civil Liability (1st ed.). Tehran: Mizan.
Khodabakhshi, A. (2017). Insurance Law and Civil Liability (Vol. 2, 3rd ed.). Tehran: Jangal Publications.
Rahpik, H. (2016). Civil Liability Law and Compensation (3rd ed.). Tehran: Khorsandi Publications.
Sadeghi Moghadam, M. H., & Shokoohizadeh, R. (2013). Insurance Law (Vol. 1, 2nd ed.). Tehran: University of Tehran Press.
Safaei, S. H. (2012). Principles of Civil Liability in Motor Vehicle Accidents (1st ed.). Tehran: Elmi College.
Katoozian, N., Janidi, L., & Ghamami, M. (2007). Civil Liability Arising from Traffic Accidents (3rd ed.). Tehran: University of Tehran Press.
Katoozian, N., & Izanloo, M. (2018). Obligations Outside the Contract (Vol. 3, 1st ed.). Tehran: Ganj Danesh.
Journal Articles
Ahmadi, K. (2017). Major innovations of the 2016 Compulsory Insurance Law for Third-Party Damages Caused by Motor Vehicle Accidents. Insurance Research Journal, 32(3).
Abhari, H., & Ghorbani Juybari, M. (2018). Liability of the Bodily Injury Compensation Fund for the At-Fault Driver. Insurance Research Journal, 4.
Afkar, H. (2022). Identifying the Possibility and Source of Compensation for the At-Fault Driver Before and After the 2016 Compulsory Insurance Law. Economic Law Review, 29(New Series).
Badini, H., & Eslami Farsani, A. (2014). Bodily Injury Compensation Fund: Current Status and Future Prospects. Legal Research Journal, 17.
Shamsi, J., & Soltani, M. (2020). Insurer’s Liability Toward the At-Fault Driver under the New Compulsory Insurance Law. Insurance Research Journal, 2.
Safaei, Seyed Hossein, & Javaher Kalam, Mohammad Mahdi. (2022). The conditions and effects of force majeure in the 2016 amendments to the French Civil Code and its application to remedy the deficiencies of the Iranian legal system. Private Law Research Quarterly, Year 10.
Falah K hariki, M. (2018). An Analysis of Unforeseen Accidents and Their Impact under the 2016 Compulsory Insurance Law. Private Law Research Quarterly, 7.
Theses and Dissertations
Izanloo, M. (2004). Compensation System in Civil Liability Insurance (PhD dissertation, University of Tehran, Faculty of Law and Political Science).
Bahramipour, A. (2018). Jurisprudential and Legal Analysis of Compensation for Third Parties through the Bodily Injury Compensation Fund with Emphasis on the 2016 Law (Master’s thesis, University of Judicial Sciences, Tehran).
Pudineh Pir, M. (2016). Evolution of the 2016 Compulsory Insurance Law for Third-Party Damages Caused by Motor Vehicles (Master’s thesis, University of Mazandaran, Faculty of Law and Political Science).
Khakshoor Qara-Su, V. (2017). Innovations and Challenges of the 2016 Compulsory Insurance Law for Third-Party Damages (Master’s thesis, University of Mashhad, Faculty of Law and Political Science).
Farahani, A. (2015). Civil Liability Arising from Motor Vehicle Accidents and Its Insurance under the Compulsory Insurance Law and Judicial Practice (PhD dissertation, Kharazmi University, Faculty of Law and Political Science).
Nadi, M. T. (2019). Compensation System for the At-Fault Driver with Emphasis on Judicial Precedents (Master’s thesis, University of Mashhad, Faculty of Law and Political Science).
Judicial Decisions
- Tehran Court of Appeal, Branch 80. (2024, May 20). Case No. 140368390002668747.
- Tehran Court of Appeal, Branch 17. (2020, Nov 18). Case No. 9909970221701950.
- Mashhad General Court, Branch 4. (2016, Aug 15). Case No. 9509977575400642.
- Mashhad Public Prosecutor, Branch 226. (2009, Dec 20). Case No. 8809975121200663.
- Mashhad General Court, Branch 4. (2018, Nov 11). Case No. 9709977575400960.
- Tehran General Court, Branch 17. (2021, June 21). Case No. 140068390004319356.
- Tehran General Court, Branch 17. (2022, May 23). Case No. 650331-1400.
- Tehran Court of Appeal, Branch 33. (2022, Jan 16). Case No. 140168390015399032.
- Tehran Court of Appeal, Branch 28. (2021, Oct 6). Case No. 140068390009693132.
- Abdanan County Court, Branch 1. (2020, Oct 21). Case No. 99099805001084.
- Shahrekord General Court, Branch 5. (2020, Dec 29). Case No. 990998386404308209.
- Khorramabad General Court, Branch 7. (2021, Mar 13). Case No. 990998672509001475.
- Tehran General Court, Branch 23. (2021, Apr 25). Case No. 140068390001166487.
- Tehran General Court, Branch 15. (2023, Jan 9). Case No. 140268390015802504.
- Supreme Court of Iran. (2020, Apr 13). Case No. 9909970909800054.
- Chahar Mahal and Bakhtiari Court of Appeal, Branch 8. (2021, May 11). Case No. 140032390000325473.
- Administrative Justice Court, Specialized Board on Labor, Insurance, and Social Security. (2021, May 9). Case No. 140009970906010063.
- Administrative Justice Court, Specialized Board on Labor, Insurance, and Social Security. (2021, June 30). Case No. 14009970906010248.
Laws and Regulations
- Constitution of the Islamic Republic of Iran.
- Fifth Five-Year Development Plan Act (2010).
- Compulsory Civil Liability Insurance Law for Motor Vehicle Owners against Third Parties (1968).
- Amendment to the Compulsory Civil Liability Insurance Law (2008).
- Compulsory Insurance Law for Third-Party Damages (2016).
- Islamic Penal Code (2013).
- Executive Bylaw of Article 3 of the Compulsory Insurance Law for Third-Party Damages (2017, amended 2017).
- Transport Safety Management and Traffic Accidents Regulation (2022).
- Regulation No. 67 (2011, last amended 2015).
)