قانون مدنی یا فقه فارسی: جستاری در منابع و ساختار قانون مدنی ایران

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسنده

دانشیار حقوق خصوصی واسلامی دانشگاه تهران

چکیده

 قانون مدنی ایران تجلی پیوند سنت و مدرنیته است و به‌خوبی بین قواعد حقوق بومی (فقه اسلامی) و نظام­های حقوقی پیشرفته، سازگاری ایجاد کرده؛ این قانون از یک ‌سو، بر پایه­ قواعد و فقه امامیه و از سوی دیگر بر مبنای نهادهای حقوقی جدید (قانون مدنی فرانسه) استوارشده است؛ اما نقش این دو منبع در ساختار قانون مدنی ایران، یکسان نیست. برخی از مواد قانون مدنی فرانسه به دلیل عدم مغایرت با فقه اسلامی عیناً وارد قانون مدنی شده است، اما محتوای بسیاری از مواد اقتباس‌شده از قانون مدنی فرانسه برای انطباق با فقه امامیه، با دقت و مهارت تغییر داده‌شده است. همچنین بخش عمده­ای از مواد قانون، به­ویژه در فصل مربوط به عقود معین، عیناً از فقه امامیه اقتباس‌شده است. همّ نویسنده­ قانون مدنی بر آن بوده که ساختار قانون مدنی بر مبنای فقه امامیه پی­ریزی گردد. بدین‌سان، شکل و تقسیم‌بندی کلی را از قانون مدنی فرانسه اقتباس کرده، اما محتوی را بر اساس فقه امامیه تهیه‌کرده است. تأثیر فقه امامیه بر قانون مدنی به حدی است که برخی اساتید به‌درستی، آن را «فقه فارسی» نامیده­اند. در این مقاله تلاش شده ضمن بررسی ساختار قانون مدنی و تأثیر فقه اسلامی و حقوق فرانسه بر آن، به برخی ابهامات آن اشاره گردد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Civil Code or Persian Jurisprudence (Fiqh): Review of the resources and structure of the Iranian Civil Code

نویسنده [English]

  • Mahmoud Kazemi
. Associated Professor, Faculty of law, Tehran University, Tehran. IRAN
چکیده [English]

The Iranian civil code is a legal and cultural masterpiece which has an important role in Iranian law system. It is the result of the Compatibility between tradition and modernity. It has been based on the rule of the Islamic Jurisprudence or Islamic law which is known as Fiqh , and the modern legal system (French civil code). But these two important resources play different roles in the plan of the Iranian civil code. The structure, chapters and articles of the civil code have been adopted the French civil code , but its contents has been founded on the Islamic Jurisprudence (Islamic law i.e. Fiqh) , as stressed  by the writer of Iranian civil code. The effect of the Islamic Jurisprudence (Islamic law i.e. Fiqh) on the structure of the civil code is to the extent that some legal writer and jurists call it properly, “ Persian Jurisprudence”. This fact is effective in interpreting civil code. Duality of resources and approving hastily result in deficiency in Iranian code civil. This article is aimed to review of the resources and structure of Iranian civil code.

کلیدواژه‌ها [English]

  • Adaptation of civil code with the Islamic Jurisprudence (Fiqh)
  • Ambiguities of civil code
  • Interpretation of civil code
  • Resources of the Iranian civil code
  • The way of preparation of civil code
- امامی، سید حسن، حقوق مدنی،ج 1، چاپ دوازدهم، (تهران: انتشارات اسلامیه، 1372).

- امین، سید حسن، تاریخ حقوق ایران، چاپ سوم، ( تهران: انتشارت دائره‌المعارف ایران‌شناسی،  1391).

- الشریف، محمدمهدی،  منطق حقوق، چاپ دوم، ( تهران: شرکت سهامی انتشار،  1392).

 -____________، درنگی درتاریخچه تدوین قانون مدنی، مجله علمی تخصصی حقوقی دانشگاه  اصفهان، دوره 5، شماره 6.

 - بهرامی احمدی، حمید، تاریخچه تدوین قانون مدنی ایران، فصلنامه پژوهشی دانشگاه امام صادق، شماره 24، (1383).

 - پاشا صالح، علی، مباحثی از تاریخ حقوق، چاپ اول، (تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1348).

 - جعفری لنگرودی، محمدجعفر،  الفارق، دائرة‌المعارف عمومی حقوق، ج 1، چاپ اول، (تهران: گنج دانش،  1386).

 - _________________،  قوه قدسیه، چاپ اول، (تهران: انتشارات گنج دانش، 1393).

 - _________________،  صد مقاله در روش تحقیق علم حقوق، چاپ اول، (تهران: گنج دانش،  1382).

 - _________________،  مبسوط در ترمینولوژی، جلد چهارم، (تهران: گنج دانش، 1378).

 - _________________، مجموعه محشای قانون مدنی، چاپ اول، (تهران: گنج دانش،  1379).

- حلی (علامه حلی)، حسن بن یوسف، تذکرة الفقها، ج 1، (قم: موسسه آل البیت السلام، 1414).

 - حلی(محقق حلی)، نجم الدین حسن، شرائع الاسلام، تصحیح: محمدعلی بقال، ج 2، چاپ دوم، (قم: مؤسسه اسماعیلیان،  1408).

 - خوئی، سید ابوالقاسم،  مبانی العروه الوثقی، ج 1، چاپ اول، (قم: مدرسه دارالعلم،  1409).

 - ره پیک، سیامک، مروری بر منابع و مستندات قانون مدنی ایران در قواعد عمومی قراردادها، فصلنامه مدرس علوم  انسانی، ویژه‌نامه حقوق،(1384).

- زارعی رشکوئیه، مسعود، برگی از تاریخ، عدلیه نوین، اصلاحات نظام قضائی در عصر پهلوی اول، مجله حقوقی گواه، شماره‌های 2.3 بهار 1383 و بهار 1384،(1383).

- زندیه، حسین و طلعت ده پهلوانی، جایگاه روحانیت متنفذ در مدرنیزاسیون قضائی و تدوین قانون مدنی در عصر پهلوی، پژوهش‌های تاریخی، سال 40، شماره 4، (1391).

- _______________، نقش علمای شیعه در تدوین قانون مدنی ایران، عصر پهلوی اول (با تأکید بر نقش سید محمد فاطمی قمی)، جستارهای سیاسی معاصر، پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی، س 4، ش 2، (1392).

- سبزواری، سیدعبدالاعلی، مهذب الاحکام،30 جلدی، چاپ چهارم، (قم: مؤسسه المنار - دفتر حضرت آیة الله،1413).

- سیستانی، سید علی، منهاج الصالحین، ج 2، چاپ پنجم، ( قم: انتشارات دفتر آیت‌الله سیستانی، 1417).

- طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم، العروه الوثقی مع التعلیقات، ج 2، چاپ اول، (قم: انتشارات مدرسه امام علی، 1428).

- طباطبایی حکیم، سید محمد سعید،  منهاج الصالحین، چ 2، چاپ اول، (بیروت: دارالصفوة،  1415).

- عاملی (شهید ثانی)، زین‌الدین، مسالک الافهام، ج 4، چاپ اول، (قم: مؤسسه المعارف الاسلامیه،  1413).

- شایگان، سید علی، حقوق مدنی، چاپ اول، تهران: انتشارات مهر کلام، 1396).

- فاطمی قمی، سید محمد، خاطرات سیاسی سید محمد فاطمی قمی، نویسنده‌ قانون مدنی، به کوشش: احمد نائینی و حسین زندیه، چاپ دوم، (تهران: کتابخانه‌ موزه و مرکز اسناد مجلس شورای اسلامی، 1394).

- کاتوزیان، امیر ناصر، حقوق مدنی - قواعد عمومی قراردادها، ج 4، چاپ اول، (تهران: انتشارات به نشر، 1368).

- _______________، حقوق مدنی، عقود معین، ج 4، چاپ دوم، (تهران: شرکت انتشار، 1376).

-________________،  شیوه تجربی تحقیق در حقوق، چاپ اول، (تهران: شرکت سهامی انتشار، 1389).

- گرجی، ابوالقاسم،  مقالات حقوقی، ج 1، چاپ دوم، (تهران: انتشارات دانشگاه تهران، 1372).

- مبارکیان عباس، چهره‌ها در تاریخچه آموزش عالی حقوق و دادگستری نوین، (تهران: انتشارات پیدایش، 1377).

- مبلغی، محمد، تأثیرات فقهای قم بر قوانین ایران، شهر قانون، شماره 9، (1393).

- محقق داماد، سید مصطفی، فتحی، علی‌اشرف (1393)، ناگفته‌ها از تأسیس حوزه علمیه قم، در گفتگو با آیت‌الله  دکتر سید مصطفی محقق داماد، شهر قانون شماره 9، بهار 1393.

- نائینی، احمدرضا، نقش رضاشاه در تهیه و تدوین قانون مدنی، مجله پیام بهارستان، دوره 2، سال 1، ش 3، (1388).

- نجفی، محمدحسن، جواهر الکلام فی شرح الشرائع الاسلام، ج 26، چاپ هفتم، (بیروت: دار احیاء التراث العربی، 1404).

- هاشمی شاهرودی، سید محمود، بحوث فی الفقه، کتاب الشرکة، الطبعة الاولی، (قم: مؤسسةالفقة و معارف اهل‌البیت، 1434).

-_______________،   منهاج الصالحین، الطبعة السابعة، (قم: مؤسسةالفقة و معارف اهل‌البیت، 1434).

 

Les sources françaises

-Mazeaud, H.J.et Chabs, F. (1998), Leçons de droit civil, T.II, V.I, Obligations, 9er ed., Paris, Montchretien.

-Malurrie, Ph., Aynès,L. et Stoffel-Munck,Ph.,( 2003 ), Droit civil, Les obligations, Paris,  Defrénois.

- Terré, F., Simler, ph- , Lequette, Y. (1999). Droit civil, les obligations, Paris, Dalloz.

- Viney, G. (1995) Traité de droit civil, Sous direction du Jacques Ghestin, Introduction à la résponsabilité, 2e éd., Paris, L.G.D.J.