تحلیل فقهی مبانی لزوم یا جواز عقد شرکت از منظر فقه اسلامی با نگاهی به رویه قضایی ایران

نوع مقاله: مقاله پژوهشی

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری حقوق خصوصی دانشگاه اصفهان

2 استادیار حقوق خصوصی دانشگاه اصفهان.

3 دانشیار حقوق خصوصی اصفهان.

چکیده

به علت ماهیت ویژه عقد شرکت، در رابطه با لازم یا جایز بودن آن، اختلاف‌نظرت اساسی وجود دارد. درحالی‌که برخی از فقها عقد شرکت را مطلقاً جایز دانسته و در این رابطه ادعای اجماع می‌نمایند، بعضی دیگر از فقها این عقد را مطلقاً عقدی لازم دانسته و گروه سوم از فقها، عقد شرکت را دارای ماهیتی دوگانه می‌دانند و در قسمت ایجاد اشاعه، لازم و در قسمت اعطای نیابت در تصرف، جایز قلمداد می‌نمایند. این اختلاف‌نظرت به‌تبع فقه، به دکترین حقوقی و رویه قضایی نیز کشیده شده است. در این مقاله با رویکردی تطبیقی به مذاهب مختلف اسلامی، با تجزیه‌وتحلیل دلایل موافقان و مخالفان لزوم یا جواز عقد شرکت، با تأکید بر پاسخ‌های حلی و نقضی که به دلایل مخالفان و موافقان لزوم یا جواز این عقد داده می‌شود، درنهایت این نتیجه حاصل می‌گردد که با توجه به ابهام قانون مدنی و با عنایت به نظر فقهای بزرگی چون شهید ثانی و سید محمدکاظم طباطبایی یزدی و با توجه به اصل 167 قانون اساسی، می‌بایست دیدگاه سوم را صحیح قلمداد نماییم، امری که دکترین حقوقی و رویه قضایی نیز به آن تمایل بیشتری دارد.

کلیدواژه‌ها


عنوان مقاله [English]

Analysis of the Legal Foundations of Binding Nature of Participation Agreement from View of Islamic Law with Emphasize of Jurisprudence of Iran

نویسندگان [English]

  • Mahdi Jalili 1
  • Alireza Fasihizadeh 2
  • Mohammad sadegh Tabatabaei 3
1 Law .Faculty of Administrative and Economices Isfahan University. Isfahan. Iran
2 Law .Faculty of Administrative and Economices Isfahan University. Isfahan. Iran
3 Law .Faculty of Administrative and Economices Isfahan University. Isfahan. Iran
چکیده [English]

This article takes a comparative approach to various Islamic sects and lays emphasis on Shiite references while taking benefit from analytical and descriptive method , and after examining the basis upon which the binding and revocable character of contracts lies and analyzing the arguments presented by proponents and opponents of the binding or revocable character of partnership and presenting contradictory and solving answers to the view holders, leads in the end to the conclusion that considering the vagueness of the civil code and despite the opposing viewpoints of some Islamic jurists and on the other hand, based on the approach adopted by high-profile jurists such as Shahid-e- Sani and Seyed Mohammad Kazem Tabatabaee , known as Saheb Orva and the attention of the article 167 of the Constitution, partnership contract should be recognized as having a binding character as far as its shareholding making aspect is considered and revocable with regard to the fact that partners acquire the right to control and lay hands on the shared property . This trend is supported more by the doctrine as well .

کلیدواژه‌ها [English]

  • Partnership
  • Contract
  • Binding
  • Revocable
  • Jurisprudence
-     قرآن مجید.

-      ابن الرفعه، ابی العباس نجم الدین احمد بن محمد. (1430 ق). کفایه الننبیه، شرح التنبیه، جلد دهم، چاپ اول، بیروت، دار الکتب العلمیه.

-     ابن تیمیه الحرانی، أبوالبرکات، مجدالدین. (1404 ق). المحرر فی الفقه على مذهب الإمام أحمد بن حنبل، الجزء الاول، الطبعه الثانیه، ریاض، مکتبه المعارف.

-      ابن نجیم، زین الدین بن ابراهیم بن محمد. (1418 ق). البحر الرائق، شرح کنز الدقائق و منحه الخالق وتکمله الطوری، الجزء الخامس، الطبعه الاول، بیروت، دارالکتب العلمیه.

-     امامی، سید حسن، حقوق مدنی، جلد دوم، چاپ پنجم، (تهران: انتشارات اسلامیه، 1355).

-     _____________،  حقوق مدنی، جلد اول، چاپ هشتم، (تهران: انتشارات اسلامیه،1370).

-     آل نجف، عبدالکریم، دروس فی الفقه الاستدلالی (3)، الطبعه الاولی، (قم: الناشر مرکز المصطفی العالمیه، 1432 ق).

-     البحرانی، یوسف بن احمد، الحدائق الناضره فی احکام العتره الطاهره، چاپ دوم، جلد بیست و هشتم، (بیروت: انتشارات دارالاضواء، 1405 ق).

-     البرنی، محمدعاشق الهی، التسهیل الضروری لمسائل القدوری، چاپ دوم، (کراتشی: مکتبه الشیخ،1411 ق).

-     بازگیر، یدالله،  قانون مدنی در آئینه آراء دیوان عالی کشور (شرکت، ودیعه و جعاله)، چاپ اول، (تهران: انتشارات فردوسی، 1379).

-     برکات، السیدعمر،  فیض الاله المالک فی حل الفاظ عمده السالک و عده الناسک، جلد دوم، چاپ دوم، بی جا، شرکه مکتبه مصطفی البانی الحلبی و اولاده، (1372 ق).

-     بروجردی عبده، محمد،  حقوق مدنی، چاپ اول، (تهران، انتشارات گنج دانش،1380).

-     باقری پور، نرگس، (1391). « مبانی لزوم و جواز در قراردادها» ، مجله کانون سردفتران، شماره 138.

-     برادران، دلاور، (1391)، » لزوم و جواز عقود از دیدگاه وصف حقی یا حکمی» ، مجله تحقیقات حقوقی دانشگاه شهید بهشتی، شماره 58.

-     جعفری لنگرودی، محمدجعفر،  لزوم و جواز در عقود و ایقاعات، تحولات حقوق خصوصی، (تهران: موسسه انتشارات و چاپ دانشگاه تهران، 1371).

-     ______________، محمدجعفر، دوره حقوق مدنی حقوق تعهدات، جلد اول، چاپ اول، (تهران: گنج دانش،  1374).

-     ______________، محمدجعفر،  مجموعه محشی قانون مدنی، چاپ اول، تهران، انتشارات گنج دانش.

-     ______________، محمدجعفر. (1386). دایره المعارف عمومی حقوق، الفارق، جلد 4، تهران، انتشارات گنج دانش.

-     جناتی، محمدابراهیم. (1367). « اجماع، سومین منبع اجتهاد »، مجله کیهآندیشه، شماره 20.

-     حائری شاهباغ، سیدعلی. (1376). شرح قانون مدنی، جلد اول، چاپ اول، تهران، گنج دانش.

-     حسینی مراغی، میرفتاح. (1417 ق). العناوین، جلد دوم، قم، انتشارات اسلامی.

-     حکیم، سیدمحسن. (1404 ق). مستمسک العروه‌الوثقی، جلد 12، قم، انتشارات مکتبه السیدالمرعشی.

-     حکیم، محمدسعید. (1416 ق). منهاج الصالحین، بیروت، دارالصفوه.

-     خویی، محمدتقی. (1414 ق). مبانی العروه‌الوثقی، قم، موسسه البلاغ.

-     دیانی، عبدالرسول. (1395). حقوق مدنی، قواعد حقوقی قراردادها، چاپ اول، تهران، نشر میزان.

-     الرازی، حسام الدین علی بن مکی. (1428 ق). خلاصه الدلائل فی تنقیح المسائل، جلد اول، چاپ اول، الریاض، مکتبه الرشد ناشرون.

-     رشاد، حسن خلیل. (1401 ق). الشرکات فی فقه الاسلامی دراسه مقارنه، چاپ سوم، بی جا، دارالرشید.

-     الزحیلی، وهبه. (1405 ق). الفقه الاسلامی و ادلته، جلد چهارم، چاپ دوم، دمشق، دارالفکر.

-     الشافعی، احمد بن عبد الرحیم. (1432 ق). تحریر الفتاوی علی التنبیه و المنهاج و الحاوی، چاپ اول، جلد دوم، جده، دار المنهاج.

-     شهید ثانی، زین الدین بن علی العاملی. (1413 ق). مسالک الافهام الی تفقیح شرائع الاسلام،قم، انتشارات موسسه المعارف اسلامیه.

-     ______________، (1422 ق). حاشیه المختصر النافع، چاپ اول، قم، مرکز انتشارات دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم.

-     شهیدی، مهدی. (1388). اصول قراردادها و تعهدات، چاپ پنجم، تهران، نشر مجد.

-     صفایی، حسین. (1351). دوره مقدماتی حقوق مدنی، تعهدات و قراردادها، جلد دوم، تهران، چاپ میهن.

-     طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم. (1420 ق) حواشی جماعه المدرسین، حواشی العروه‌الوثقی، جلد پنجم، چاپ اول، قم، مؤسسه النشر الاسلامی.

-     ______________، (1410 ق). العروه‌الوثقی، الجزء الثانی، الطبعه الاولی، بیروت، الدار الاسلامیه.

-     طباطبایی، سیدعلی بن محمد. (بی تا). ریاض المسائل، جلد اول، چاپ اول، بیروت، انتشارات موسسه آل البیت علیهم السلام.

-     طوسی، ابوجعفر محمد بن الحسن بن علی. (1417 ق). العده فی اصول الفقه، جلد دوم، چاپ اول، قم، انتشارات بعثت.

-     ______________، (بی تا). المبسوط فی فقه الامامیه، جلد دوم، بیروت، دار الکتاب الاسلامی.

-     عتیقی، محمد عبیدالله. (1417 ق). عقود الشرکات، دراسه فقهیه مقارنه مع موجز فی القانون الکویتی، چاپ اول، الکویت، مکتبه ابن کثیر.

-     علامه حلی، الامام جمال الدین حسن بن یوسف المطهر. (1404 ق). تبصره المتعلمین فی احکام الدین، چاپ سوم، بیروت، موسسه الاعلمی للمطبوعات.

-     عیسی، عبده. (1396 ق). العقود الشرعیه الحاکمه للمعاملات المالیه المعاصره، چاپ اول، قاهره، مکتبه الاقتصاد الاسلامی.

-     الغزالی، ابی حامد محمد بن محمد بن محمد. (1418 ق). الوجیز فی فقه الامام الشافعی، چاپ اول، جلد اول، بیروت، شرکه دار الارقم بن ابی الارقم.

-           فاضل موحدی لنکرانی، محمد. (1383). تفصیل الشریعه، المضاربه، الشرکه، جلد اول، چاپ اول، قم، مرکز فقه الائمه الاطهار (ع).

-     فاضل، مقداد بن عبدالله. (1404 ق). التنقیح الرائع لمختصر الشرائع، جلد دوم، چاپ اول، قم، نشرکتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی.

-     الفقیی، محمد علی عثمان. (1406 ق). فقه المعاملات، دراسه مقارنه، الریاض، للنشر دارالمریخ.

-     قاسم زاده، سیدمرتضی، ره پیک، حسن، کیایی، عبدالله. (1384). تفسیر قانون مدنی: اسناد، آراء و اندیشه های حقوقی، چاپ دوم، تهران، انتشارات سمت.

-     القزوینی، ابی القاسم عبد الکریم بن محمد. (1426 ق). المحرر فی فقه الامام الشافعی، چاپ اول، بیروت، دار الکتب العلمیه.

-     کاتوزیان، ناصر. (1376). حقوق مدنی، قواعد عمومی قراردادها، جلد اول، چاپ اول، تهران، انتشارات سهامی انتشار.

-     ___________، (1377). قانون مدنی در نظم حقوقی کنونی، چاپ دوم، تهران، نشر دادگستر.

-     ___________، 1379). حقوق مدنی، عقود معین: مشارکت ها صلح، جلد دوم، چاپ پنجم، تهران، انتشارات گنج دانش.

-     ___________، 1383). دوره مقدماتی حقوق مدنی، اعمال حقوقی، قرارداد، ایقاع، چاپ نهم، تهران، انتشارات شرکت سهامی انتشار.

-     __________، (1385). دوره مقدماتی حقوق مدنی، درس هایی از عقود معین، جلد اول، چاپ نهم، تهران، انتشارات کتابخانه گنج دانش.

-     المالکی، ابومحمد عبدالوهاب البغدادی. (بی تا). التلقین فی الفقه المالکی، جلد اول، الریاض، مکتبه نزار مصطفی الباز.

-     محقق حلی، نجم الدین جعفر بن الحسن. (1405 ق). المختصر النافع فی فقه الامامیه، بیروت، دارالاضواء.

-     _________، _____________________، (1425 ق). شرایع الاسلام فی مسائل الحلال و الحرام، جلد اول، بیروت، دارالقاری.

-     مدنی، جلال الدین. (1385). حقوق مدنی، تهران، انتشارات پایدار.

-     مروارید، علی اصغر. (بی تا). سلسله الینابیع الفقهیه، بی جا، موسسه فقه الشیعه.

-     مکارم شیرازی، ناصر. (1428 ق) انوار الاصول، جلد سوم، چاپ دوم، قم، انتشارات مدرسه امام علی بن ابی طالب (ع).

-     ________________، (1384). رساله توضیح المسایل، چاپ چهل و سوم، قم، انتشارات مدرسه امام علی ابن ابی طالب.

-           موسوی اردبیلی، عبدالکریم. (1414 ق) فقه الشرکه علی نهج الفقه و القانون، چاپ اول، قم، دارالعلم مفید.

-     موسوی خمینی، روح الله ( 1374) تحریر الوسیله، جلد اول، چاپ ششم، قم، انتشارات دارالعلم.

-     محمدی، ابوالحسن. (1351). « اجماع » ، مجله حقوق و علوم سیاسی دانشگاه تهران، شماره 10 و 11.

-     نجفی، شیخ محمدحسن. (1402 ق). جواهر الکلام فی شرح شرایع الاسلام، جلد هفدهم، چاپ هشتم، بیروت، دار الحیاء التراث العربی.

-     النووی، یحیی الدین بن شرف. (بی تا). التکمله الثانیه المجموع شرح المهذب، الجزء الرابع عشر، المدینه المنوره، المکتبه السلفیه.

 

سایت

  • www.ijir.ir. سایت رسمی پژوهشکده قوه قضائیه.